Dzięki życzliwości Pana Grzegorza Maślanko pod koniec lutego trafiła do nas broszura pt. Sanatorium – szkoła w Andrychowie
z oddziałem obserwacyjnym w Kętach Ubezpieczalni Społecznej w Białej Krakowskiej, wydana w latach 30. XX w. (tym razem w formie materiałów informacyjnych). Dzięki niej odkryliśmy zapomniane oblicze budynku kęckiego ośrodka zdrowia z okresu międzywojennego.
Wiadomo było, że budynek został oddany do użytku w 1931 r. i należał do Kasy Chorych, a także że w 1933 r. przebywały w nim dzieci z kolonii zorganizowanej przez Towarzystwo Opieki nad Dzieckiem Kasy Chorych w Białej. Wiadomo było również, że
w czasie II wojny światowej przeniesiono do niego Magistrat. Dzięki udostępnionemu folderowi możemy przypomnieć także inną jego funkcję.
Od 1 grudnia 1936 r. w budynku działał oddział obserwacyjny sanatorium–szkoły w Andrychowie, przeznaczony dla dzieci zagrożonych gruźlicą. Podopieczni przechodzili w nim trzytygodniowy okres kwarantanny, po czym kierowano ich na dalsze leczenie trwające co najmniej trzy miesiące lub dłużej.
Należy pamiętać, że lata 30. XX w. były czasem głębokiego kryzysu gospodarczego. Zachorowalność dzieci na gruźlicę w wieku szkolnym, pochodzących z rodzin robotniczych w okresie międzywojennym, według wspomnianego druku szacowano nawet na ponad 80 %. Wyniki te miały alarmujący wpływ na instytucje ubezpieczeń społecznych. W związku z tym rozpoczęto akcję profilaktyczną, rozbudowując sanatoria oraz organizując letnie kolonie dla dzieci.
Przykładem podjętych działań było wymienione przez Tadeusza Dybowskiego w publikacji Ubezpieczenia społeczne w Polsce
w ostatnich latach. Podstawy ustawodawcze i organizacja (Warszawa 1939 r.) całoroczne sanatorium-szkoła w Andrychowie. Zostało ono otwarte 2 maja 1936 r. i przeznaczone dla 100 dzieci (a w 1937 r. rozbudowane do możliwości przyjęcia 200 dzieci) wraz
z oddziałem obserwacyjnym w Kętach dla 50 podopiecznych.
Kęcki oddział mieścił się w nowoczesnym, murowanym gmachu wyposażonym w instalację wodociągowo-kanalizacyjną, centralne ogrzewanie, elektryczność oraz ogród. Dysponował wszystkimi niezbędnymi urządzeniami laboratoryjnymi oraz aparatem Rentgena, umożliwiającymi prowadzenie wszelkich badań oraz segregację pacjentów według stopnia schorzenia. Pobyt w ośrodku w Kętach miał na celu zabezpieczenie zakładu w Andrychowie przed wybuchem epidemii dziecięcych, przywiezionych przez podopiecznych z domów. Kuracjuszy z Kęt do Andrychowa przewoził własny autobus należący do sanatorium. Do placówki kierowano dzieci z Ubezpieczalni Społecznych w Białej Krakowskiej, Bielsku, Chrzanowie, Częstochowie, Kielcach, Krakowie, Krośnie, Piotrkowie, Przemyślu, Rzeszowie, Sosnowcu, Tarnowie oraz Ostrowcu.
Sanatorium w Andrychowie–Kętach znajdowało się pod kierownictwem lekarza oraz jego asystenta, którzy mieszkali na stałe
w zakładzie. W skład personelu pomocniczo-lekarskiego wchodziły trzy kwalifikowane higienistki, siostra rentgenistka oraz sanitariuszka.
Małym pacjentom zapewniano nie tylko fachową pomoc lekarską, ale dbano także o ich wychowanie i edukację, jak zapewniano w „serdecznej i kulturalnej atmosferze”. Dni wypełniano zajęciami odpowiednimi dla wieku i psychiki podopiecznych. Wiedziano, że 3-miesięczny pobyt w sanatorium bardzo często był jedną z nielicznych szans, aby dzieciom robotniczym wychowanym przez ulicę na trwałe wpoić nawyki kulturalnego i higienicznego życia (np. kwestię mycia rąk przed posiłkiem).
Od momentu przebudzenia aż do wieczornego spoczynku kuracjusze Andrychowsko-Kęckiego sanatorium pozostawali pod opieką wykwalifikowanych wychowawców, traktujących indywidualnie każde dziecko. Aby nie traciły one postępów w nauce,
w Andrychowie utworzono 7-klasową szkołę powszechną oraz przedszkole dla dzieci poniżej 7. roku życia. Z kolei w Kętach funkcjonowała jedna klasa oraz dwie świetlice, dla starszych i młodszych dzieci, prowadzone przez dwie siły nauczycielskie we współpracy z lekarzem.
Jak wyglądało leczenie po II wojnie światowej, kiedy Szkoła Sanatoryjna wznowiła swoją działalność? Ze wspomnień Pani Bronisławy Gugulskiej, która pracowała tam jako pomoc kuchenna, wiemy, że przyjmowano około 70-80 dzieci w wieku szkolnym, kierowanych do Kęt z całej Polski. Po okresie obserwacji wysyłano je ponownie do Andrychowa, gdzie lekarze podejmowali decyzję o dalszym leczeniu bądź powrocie małych pacjentów do domu.
W latach 1952-1964 pracownicy fizyczni mieszkali na terenie ośrodka, gdzie mieli do dyspozycji dwa pokoje z trzema i czterema łóżkami. W suterenach mieściły się kuchnia, biuro, łaźnia i pralnia. Na parterze znajdowały się cztery klasy, w których dzieci uczyły się w trakcie roku szkolnego, a także świetlica i jadalnia. Z kolei na pierwszym piętrze ulokowano sypialnie dla podopiecznych, osobno dla chłopców i dziewczynek, z podziałem według wieku, toalety oraz izolatkę. W nocy mali pacjenci byli pilnowani przez stróżkę. W ogrodzie za budynkiem znajdowała się tzw. leżalnia, gdzie kuracjusze odpoczywali po obiedzie
w śpiworkach na leżakach , aż do podwieczorku.
Personel liczył wówczas około dwudziestu osób, w tym czterech nauczycieli, trzy pielęgniarki wraz z przełożoną, kucharkę
z pomocą kuchenną oraz lekarza dochodzącego. W wolnych chwilach nauczycielki przygotowywały dla dzieci programy artystyczne i przedstawienia oraz różne gry i zabawy ruchowe. W ośrodku znajdował się fortepian, na którym przygrywano podczas występów, tańców i kolędowania. W okresie Świąt Bożego Narodzenia stawiano choinkę i przygotowywano drobne upominki dla dzieci oraz dzielono się opłatkiem.
Celem sanatorium było wzmocnienie dzieci, dlatego we wszystkie dni, poza piątkami, przygotowywano obiady zawierające mięso, a także podawano małym pacjentom szynkę i owoce.
W 1964 r., w wyniku reorganizacji Zakładu Leczniczo-Wychowawczego w Andrychowie, zlikwidowano oddział obserwacyjny
w Kętach. Po remoncie budynek przekształcono w ośrodek zdrowia, a od 1 lipca 1999 r. funkcjonuje w nim Gminny Ośrodek Opieki Zdrowia.
Tekst: Paula Wojewodzic
Fotografia ukazuje Sanatorium Szkołę w Kętach, l. 30. XX w. (sygn. MAKK/H/6770)
Bibliografia:
Dzieci przyjeżdżały do Kęt do Sanatorium – wspomnienia Pani Bronisławy, „Kęczanin” nr 6 (319), czerwiec 2018 r., s. 4-5
Dybowski Tadeusz, Ubezpieczenia społeczne w Polsce w ostatnich latach. Podstawy ustawodawcze i organizacja, Warszawa 1939
Rusin Daria, Fotografie z andrychowskiej szuflady (1), „Nowiny Andrychowskie” nr 4 (352), kwiecień 2020, s. 42
Sanatorium – szkoła w Andrychowie z Oddziałem Obserwacyjnym w Kętach Ubezpieczalni Społecznej w Białej Krakowskiej, brak roku wydania
Sprawozdanie z akcji kolonijnej i leczniczo-kolonijnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Ubezpieczalni Społecznych za lata 1936-1937, Wydawnictwo Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa 1938
Wojewodzic Paula, Letnie kolonie w Kętach w 1933 r. zorganizowane przez Towarzystwo Opieki nad Dzieckiem Kasy Chorych w Białej, „Kęczanin” nr 8 (403), sierpień 2025, s. 22-23
