Z racji trwającego okresu Wielkiego Postu jako zabytek miesiąca chcemy Państwu zaprezentować obraz Chrystusa w koronie cierniowej (sygn. MK/H/4915), znajdujący się na naszej ekspozycji stałej.

Jest to XIX-wieczny obraz o wymiarach 63,2 x 47,7 cm, wykonany farbami olejnymi na płótnie. Autor niestety pozostaje nieznany. Do kęckiego Muzeum trafił jako darowizna w 2015 r., a pod koniec 2021 r. został poddany konserwacji przez panią Katarzynę Mrowiec. Było to możliwe dzięki dofinansowaniu ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, pochodzącemu
z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

W ramach zastosowanych zabiegów konserwatorskich obraz poddano oczyszczeniu powierzchniowemu, usunięciu werniksów, podklejeniu warstwy malarskiej, usunięciu przemalowań, zdjęciu płótna z krosien, oczyszczeniu odwrocia, dublowaniu obrazu na nowe płótno, uzupełnieniu gruntów kitami, nabiciu obrazu na nowe krosna, punktowaniu warstwy malarskiej oraz zabezpieczeniu powierzchni werniksem.

Przedstawienie ukazuje portret – popiersie ubiczowanego Chrystusa w ujęciu en face, z lekko przechyloną w prawo głową, umieszczone w owalu. Ma on jasną karnację, delikatnie zaróżowione policzki i nos, oczy otwarte, wzniesione ku górze. Delikatnie kręcone, jasnobrązowe włosy sięgają ramion; widoczna jest dolna część lewego ucha. Twarz pokryta jest jasnobrązowym zarostem – wąsami i krótką, kręconą brodą. Na głowie umieszczono cierniową koronę. Część cierni wbija się w czoło, powodując wypływ krwi, która kapie na ramię. Chrystus jest półnagi – widoczny jest odsłonięty tors, a na ramiona zarzucono mu szkarłatny, udrapowany płaszcz. Jasna postać została umieszczona na ciemnobrązowym tle. Obraz posiada ciepłą, stonowaną kolorystykę
i poważny, melancholijny nastrój. Można go odczytywać jako skargę kierowaną do Ojca („Boże, czemuś mnie opuścił?”) lub jako wyraz poddania się woli Bożej.

Obraz prezentuje popularne dewocyjne przedstawienie typu Ecce Homo,namalowane według wzoru graficznego z XVIII w. Temat Ecce homo (łac. „Oto człowiek”) jest motywem w sztuce chrześcijańskiej o charakterze pasyjnym, ukazującym ubiczowanego Chrystusa w koronie cierniowej. Do najbardziej znanych przedstawień tego typu należą barokowy obraz z XVII w. pędzla Caravaggia czy XIX-wieczny, niedokończony obraz Adama Chmielowskiego (św. Brata Alberta).

Jak kształtował się wizerunek Chrystusa w typie „Ecce Homo”?

U początków chrześcijaństwa pobożność pasyjna wyrażała się w kulcie krzyża – symbolu zwycięstwa i zbawienia – oraz była nierozerwalnie związana z chwałą Jezusa. Wpływ dworskiego ceremoniału bizantyjskiego na liturgię i sztukę przeakcentował boską naturę Chrystusa i oddalił Go od zwyczajnych ludzkich spraw. Nowe ludy Europy, włączone we wczesnym średniowieczu do wspólnoty Kościoła, szukały natomiast bardziej zrozumiałych dla nich symboli religijnych oraz form kontaktu z Chrystusem. Również wyprawy krzyżowe oraz możliwość pielgrzymowania do Ziemi Świętej pozwoliły ludziom tej epoki bliżej poznać miejsce ziemskiego życia Chrystusa.

Pobożność ludowa wysunęła wówczas na pierwszy plan motyw Meki Pańskiej i połączyła pobożność pasyjną z ideą pokuty jako umartwienia oraz współcierpienia z Chrystusem, wyniszczonym z powodu ludzkich grzechów. Osobiste przeżycie oraz rozważanie życia i śmierci Jezusa, czyli Jego człowieczeństwa, miały doprowadzić wierzącego do Chrystusa-Boga.

Wśród propagatorów pobożności pasyjnej w średniowieczu możemy wymienić św. Bernarda z Clairvaux, św. Franciszka z Asyżu oraz św. Bonawenturę. Pragnienie Biedaczyny z Asyżu, by być we wszystkim podobnym do swojego Pana, zaowocowało darem stygmatów. Prawda o nich, ujawniona dopiero po śmierci świętego, wywarła ogromne wrażenie na ludziach epoki. Od tego momentu wizerunek Ukrzyżowanego z ranami od biczowania i od gwoździ rozpowszechnił się w duchowości, sztukach plastycznych oraz wyobraźni religijnej jako jeden z najbardziej charakterystycznych typów przedstawienia Chrystusa.

Ponadto franciszkańska duchowość pasyjna wyróżnia się dwiema charakterystycznymi cechami: chrystocentrycznym ukierunkowaniem życia duchowego oraz czułym nabożeństwem do Męki Pańskiej. Proponowana duchowość była odpowiedzią na pragnienia ludzi epoki, aby widzieć, dotykać i doświadczać Boga w sposób emocjonalny i konkretny.

Zakony żebracze przyczyniły się do odnowienia życia religijnego, angażując wiernych w codzienne praktyki dewocyjne, przybliżając przeciętnemu człowiekowi zagadnienia wiary oraz wzbogacając doświadczenie Boga o pierwiastek emocjonalny. To właśnie w tamtym czasie powstały nabożeństwa drogi krzyżowej, godzinek, nowenn czy różańca.

Obraz typu Ecce Homo wywodzi się z wielopostaciowych przedstawień Naigrywania i Koronowania cierniem, opartych na Ewangeliach św. Mateusza i św. Marka oraz na opisie sądu Piłata zawartym w Ewangelii św. Jana. W sztukach plastycznych jego rozwój przypada na okres dojrzałego średniowiecza. Powstały w XV w. ruch devotio moderna („nowej pobożności”) akcentował współprzeżywanie i rozpamiętywanie cierpień Chrystusa, kontynuując tradycję duchowości pasyjnej.

Ujęcie tematu ograniczone do popiersia Chrystusa zyskało największą popularność w okresie nowożytnym. Przedstawia ono ukoronowanego cierniem Jezusa, okrytego czerwonym, udrapowanym płaszczem, trzymającego w ręku trzcinę jako berło
i ukazanego na ciemnym tle. W Polsce epoki nowożytnej był to – zaraz po Ukrzyżowaniu – najbardziej popularny temat pasyjny.

Nowożytna polska ikonografia Ecce Homo cechuje się ograniczeniem przedstawienia do najważniejszych postaci, bez zbędnego tła. W sztuce Zachodu ten typ funkcjonował jedynie jako jeden z wariantów ukazywania tego tematu. W sztuce polskiej artyści ograniczyli się wyłącznie do postaci Jezusa, a nawet jedynie do Jego twarzy w koronie cierniowej oraz fragmentu purpurowego płaszcza. Zabieg ten miał na celu podkreślenie całkowitego osamotnienia Zbawiciela jako człowieka opuszczonego przez wszystkich w obliczu czekającej Go męki.

Od XVIII w., w celu zdynamizowania przedstawień, zaczęto ukazywać Chrystusa z oczami wzniesionymi ku górze.

Tekst Paula Wojewodzic

Bibliografia:

Agata Felczyńska, „Ecce Homo”, [w:] „Sakralne Dziedzictwo Małopolski”, 2021, źródło: https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/ecce-homo-4

Justyna Kuska, „Ecce Homo”, [w:] „Sakralne Dziedzictwo Małopolski”, 2021, źródło: https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/ecce-homo

ks. Szymon Tracz, „Chrystus Bolesny w typie Ecce Homo”, [w:] „Sakralne Dziedzictwo Małopolski”, 2021, źródło: https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/chrystus-bolesny-w-typie-ecce-homo

Maria Działo, „Ecce Homo”, [w:] „Sakralne Dziedzictwo Małopolski”, 2021, źródło: https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/ecce-homo-3

Pękul Piotr, Powstanie i historyczny rozwój pobożności pasyjnej w ujęciu Jerzego Kopcia CP, w: „Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie” 2016, nr 23, s. 191-200